เมื่อมองพระพิมพ์ปางปรินิพพานองค์นี้จากด้านหน้า สายตาจะสะดุดกับยอดซุ้มเหนือพระเศียรก่อน แล้วค่อยไล่ไปตามแนวพระวรกายที่ทอดยาวไปทางขวาของภาพ พระพิมพ์ดินเผาสูงเพียง 9 เซนติเมตรองค์นี้พบใกล้อ่างทอง ปัจจุบันอยู่ในคอลเลกชันของ The Walters Art Museum
พระพิมพ์ดินเผาที่พบใกล้อ่างทอง
พิพิธภัณฑ์ใช้ชื่อ Death of Buddha ในทะเบียนเลขที่ 25.66 ระบุว่าเป็นงานของช่างไทยในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 17–18 ทำจากดินเผา และพบใกล้พื้นที่อ่างทองในภาคกลางของไทย
ขนาดที่บันทึกไว้คือความสูง 9 เซนติเมตร พิพิธภัณฑ์ได้รับพระพิมพ์องค์นี้จากอเล็กซานเดอร์ บี. กริสวอลด์ เมื่อ ค.ศ. 1979 ชื่อผู้มอบและเลขทะเบียนช่วยให้ผู้อ่านตามกลับไปดูข้อมูลขององค์เดียวกับภาพได้
ท่าบรรทมและซุ้มที่รับแนวพระวรกาย
ลองเริ่มจากส่วนที่นูนอยู่กลางพิมพ์ พระเศียรอยู่ทางซ้ายของผู้มอง เห็นพระหัตถ์รองพระเศียร ส่วนอีกพระกรทอดไปตามแนวพระวรกาย พระบาทอยู่ทางขวาใกล้ขอบด้านในของกรอบ
กรอบซุ้มเหนือพระเศียร ยกเป็นยอดสูง ก่อนลดระดับลงมาตามความยาวขององค์พระ เส้นกรอบซ้อนกันหลายชั้นทำให้ด้านที่อยู่เหนือพระเศียรเด่นกว่าปลายอีกด้าน ขณะที่แนวกรอบช่วงล่างทอดไปในทิศเดียวกับพระวรกาย
ส่วนฐานเป็นแนวขั้นเตี้ยพาดตลอดความกว้าง ลองไล่จากชั้นฐานดินเผาขึ้นมาที่ขอบพิมพ์ด้านใน จะเห็นว่าฐาน กรอบ และองค์พระอยู่คนละระดับ แสงและเงาในภาพถ่ายขาวดำช่วยให้ตามเส้นเหล่านี้ได้
เหตุใดทะเบียนจึงเรียกว่าปางปรินิพพาน
ปางไสยาสน์คือการแสดงพระพุทธเจ้าในอิริยาบถบรรทม กรมศิลปากรอธิบายว่าในงานไทยท่าบรรทมตะแคงขวาปรากฏได้ในหลายตอนของพุทธประวัติ ที่นิยมสร้างเป็นพระพุทธรูปมีทั้งตอนโปรดอสุรินทราหูและตอนเสด็จดับขันธปรินิพพาน
พระพิมพ์ที่พบใกล้อ่างทององค์นี้ พิพิธภัณฑ์ระบุเรื่องที่แสดงไว้โดยตรงว่าเป็นตอนปรินิพพาน เราจึงอ่านท่าบรรทมในภาพควบคู่กับชื่อในระเบียนได้ เมื่อพบพระนอนองค์อื่น ลองสังเกตองค์ประกอบรอบองค์พระก่อน แล้วตรวจชื่อปางจากคำอธิบายของแหล่งจัดแสดงประกอบกัน
สำหรับพระพิมพ์องค์เล็กองค์นี้ รายละเอียดที่เห็นชัดที่สุดยังคงเป็นแนวพระวรกาย ซุ้มที่สูงเหนือพระเศียร และฐานที่รองรับทั้งหมด สามจุดนี้ทำให้ฉากปรินิพพานอ่านได้ในพื้นที่เพียงฝ่ามือ
ภาพถ่าย The Walters Art Museum เลขทะเบียน 25.66 ผ่าน Wikimedia Commons ใช้สัญญาอนุญาต CC BY-SA 3.0 ภาพปกจัดใหม่เป็นสัดส่วน 4:5 โดยคงภาพเต็มองค์ไว้ด้านบนและขยายรายละเอียดจากภาพถ่ายเดียวกันด้านล่าง ภาพที่จัดใหม่นี้เผยแพร่ภายใต้สัญญาอนุญาตเดียวกัน
แหล่งอ้างอิง
- The Walters Art Museum — Death of Buddha, 25.66
- กรมศิลปากร — คำอธิบายพระพุทธรูปไสยาสน์ในชุดพระพุทธรูปประจำวัน


